Vitan

Livandi alheimurin

Tue, 28 Oct 2025 15:31:00 GMT

Fyri stuttum kunngjørdi amerikanski rúmdarstovnurin NASA, at tey høvdu funnið ábendingar um, at lív einaferð í fyrndini hevði verið á gongustjørnini Mars. Gamalt útdeytt lív, gaman í, men er gongustjørnan Mars steindeyð? Spurningurin stendur í dag ósvaraður, men hann verður viðgjørdur í sendingini "Livandi alheimurin". Kári Sólstein, journalistur, tosar við Gunver Lystbæk Vestergård, vísindajournalist, sum hevur skrivað bókina "Vores levende univers". Gunver Lystbæk Vestergård er kandidat í journalistikki og hevur eina ph.d. í vísindasamskifti. Hon arbeiðir sum journalist á Weekendavisen, har hon millum annað skrivar um alisfrøði, stjørnufrøði, rúmdarferðing og vísindasøgu.

Rýmdu norðbúgvarnir undan turki?

Wed, 16 Nov 2022 09:42:00 GMT

Søgnin sigur, at Eirikur Reyði fann Grønland, og at hann og aðrir norðbúgvar búsettu seg har um ár 1000. Fyrst og fremst í tveimum bústøðum, ið vóru rópt eystur- og vesturbygdin. Báðar búsetingarnar liggja í Vesturgrønlandi. Ilt er at siga, hvussu nógv tey vóru - metingar siga, alt úr 3000 upp í 10.000 norðbúgvar. Men hvat hendi við teimum? Tað hevur verið og er ein av størstu gátunum, sum ikki er loyst enn. Gjørdust tey so fáment til endans, at tey doyðu út, komu tey til ilnar við upprunafólkið, inuittarnar, í Grønlandi, ella vóru tey rænd av sjórænarum? Boðini eru nógv. Hvalsoyar kirkja Toftirnar eftir Hvalsoyar kirkju í Grønlandi Tað seinasta, mann hoyrdi frá norðbúgvunum í Grønlandi, er um eina vígslu, sum var hildin í Hvalsoyar kirkju í Eysturbygdini. Í brævi sent til biskupsætið Garðar í Íslandi stendur, at tann 14. septembur í 1408 giftust Thorstein Ólavsson og Sigrid Bjørnsdóttir. Eftir hetta var tøgn úr Grønlandi. Og tá ið danski presturin Hans Egede kom til Grønlands í 1721 fyri at missionera fyri norðbúgvunum, sum man tá ikki hevði hoyrt frá í meira enn 300 ár, var ongin at finna. Ikki ein tann einasti. Hvat hendi við teimum? Granska vøtn í Grønlandi Granskarar kanna legugrýtið í vøtnum í Grønlandi, har norðbúgvarnir hildu til (Mynd: Raymond Bradley) Nýggj gransking, sum granskarin Raymond Bradley hevur staðið fyri, kann geva eina ábending um, at livi umstøðurnar broyttust, men ikki sum áður hildið, at veðrið gjørdist kaldari og harðbaldnari, men turrari. Var tað turkur, sum fekk tey at rýma? Lurta eftir samrøðuni við Raymond Bradley, har greitt verður frá nýggju granskingini, og hvat møguliga hendi við grønlendsku norðbúgvunum.

VIDEO: Telja fugl við dronu

Fri, 14 Oct 2022 09:15:00 GMT

Longri samrøða við lívfrøðingin og granskaran Johan Castenschiold og Janus Hansen, fuglafrøðing á Tjóðsavninum, um fuglateljing við dronu, er at hoyra HER

Sjógvurin fløðir um allan heim

Thu, 15 Sep 2022 12:38:00 GMT

- Tað er heilt einfalt ov seint at gera nakað við tað. Havið um allan heimin fer at hækka tey næstu nógvu árini, tað sigur granskarin William Colgan, frá GEUS. Nýggj gransking vísir, at lofthavið er hitnað so nógv, at ísur fer at bráðna um allan heimin. Bara tann parturin av innlandsísinum í Grønlandi, sum næstu árini fer at bráðna, verður orsøkin til, at sjógvurin fer at fløða 27 sentimetrar hægri um allan heimin. Og tað er bara innlandsísurin, tá eru heimsins bráðnandi jøklar og mæti Suðurpólurin ikki tikin við í líkningina. Sjógvurin fløðir um allan heim - eisini við Føroyar. Her vendist ikki aftur. Leinki til myndil, ið vísir hvussu havið fer at vaksa í framtíðini - Um heimsins lond veruliga fara at halda París-sáttmálan, so kunnu vit minka um skaðan, men um vit halda fram sum vanligt, so fer sjógvurin at fløða um allan knøttin í nógv, nógv ár, sigur William Colgan. Mátingar vísa, at sjógvurin kring Føroyar er hækkaður 10 sentimetrar seinastu árini, og teldueftirgerðir vísa, at í 2150 er havið kring Føroyar hækkað millum 58 og 103 sentimetrar. - Halda vit Paríssáttmálan, so fløðir sjógvurin 58 sentimetrar, men halda vit fram við verandi vakstrarhúsútláti, so er havið hækkað 103 sentimetrar við Føroyar í 2150, sigur William Colgan. Hann leggur afturat, at tað merkir ikki, at sjógvurin heldur uppat at fløða meira eftir 2150, tað fer at halda fram langt fram í tíðina. Lurta eftir samrøðuni við granskaran William Colgan frá GEUS. Høg flóð í Vágsbotni Høg flóð í Vágsbotni. Henda sjónin verður meira vanlig í framtíðini. (Mynd:Tórshavnar Kommuna) Høg flóð í Vágsbotni Høg flóð í Vágsbotni. Henda sjónin verður meira vanlig í framtíðini. (Mynd:Tórshavnar Kommuna)

Jetstreymurin klovnar um summarið

Tue, 13 Sep 2022 09:48:00 GMT

Hitamet varð sett í fleiri londum í Evropa í summar, og í Onglandi fór hitin fyri fyrstu ferð upp um 40 hitastig í juli. Tær stóru áirnar í Evropa vóru um at torna, skógareldar herjaðu í fleiri londum, og vatntrot var nógvastaðni. Hitabylgja í Evropa Allastaðni í Evropa royndu fólk at svala sær í ógvusliga hitanum í summar. Hitabylgjur í Evropa eru komnar fyri fyrr, men seinastu árini eru hitabylgjur komnar títtari og títtari, og tað verður spátt, at hetta er nakað, evropearar skulu venja seg við í framtíðini. Hitabylgja í Evropa Fylgisveinamynd, ið vísir, hvussu Evropa tornaði upp í øllum hitanum í summar Orsøkin til hitabylgjurnar eru jetstreymarnir, máttmiklir vindar, ið ferðast høgt uppi í lofthavinum. Vanliga hevur jetstreymurin ferðast samlaður í einum belti runt knøttin, men nú vísir tað seg, at jetstreymurin, um summarið, hevur lyndi til at fara í tvey, og tað hevur ávirkan á veðurlagið í Evropa um summarið. Spátt verður, at fólk í Evropa skulu venja seg við ógvusligar hitabylgjur um summarið. hitabylgja_jetstreymar Jetstreymurin fer í tvey og "fangar" hitan í Evropa í fleiri vikur um summarið. Lurta eftir Hanusi Kjølbro, har hann greiðir frá hitabylgjunum í Evropa í summar, og hvussu jetstreymurin er klovnaður í tvey.

Grøni boðskapurin

Sun, 19 Jun 2022 20:00:00 GMT

Kristi Himmalsferðardag var skipað fyri ymiskum kristligum tiltøkum í Vágum við yvirskriftini Skriftin á vegginum. Eitt av evnunum var, hvussu kirkjur og samkomur skulu fyrihalda seg kristliga og guðfrøðiliga til tann grøna boðskapin - at tala og prædika um menniskjaskaptu veðurlagsbroytingarnar og verju av skapanarverkinum. Sjúrður Hammer, lívfrøðingur, og Poul Guttesen, guðfrøðingur, hildu hvør sín fyrilestur, um avbjóðingar og møguleikar í kristnari náttúrufatan. Ljóð Vil tú hoyra fyrilestrarnar, kanst tú trýsta HER Kári Sólstein hevur tikið upp og sett saman.

Grøni boðskapurin

Fri, 17 Jun 2022 10:13:00 GMT

Kristi Himmalsferðardag var skipað fyri ymiskum kristligum tiltøkum, við yvirskriftini Skriftin á vegginum, vesturi í Vágum. Eitt av evnunum var, hvussu kirkjur og samkomur skulu kristligt og guðfrøðisligt fyrihalda seg til tann grøna boðskapin - at tala og prædika um menniskjaskaptu veðurlagsbroytingarnar og verju av skapanarverkinum. Sjúrður Hammer, lívfrøðingur, og Poul Guttensen, guðfrøðingur, hildu hvør sín fyrilestur, um avbjóðingar og møguleikar í kristnari náttúrufatan. Hevur tú áhugað at hoyra og síggja fyrilestrarnar, saman við powerpointframløgunum, ber til at síggja hetta HER Kári Sólstein hevur tikið upp og sett saman.

Ávísar ílegur økja um vandan fyri Alzheimers

Mon, 16 May 2022 08:15:00 GMT

Hevur tú ávísar broytingar í íleguni APOE4, so ert tú í størri vanda at fáa sjúkuna Alzheimers. Nýggj føroysk gransking vísir júst hetta, at ávísar ílegur økja um vandan fyri Alzheimers. Tað skal tó sigast, at flestu tilburðir av Alzheimers sjúku tykjast ikki burturav at vera tengdir at ílegum, men í summum førum hava ílegur mest sannlíkt ein leiklut, og hetta kann eisini vera galdandi, hóast persónurin ikki hevur Alzheimers sjúku í familjuni. Tað er ein av niðurstøðunum í nýggjari føroyskari gransking, sum Malan Johansen, ph.d lesandi hevur gjørt saman við øðrum. Greiningin byggir á granskingarverkætlann gjørd á Deildini fyri arbeiðs og almanna heilsu undir leislu av Mariu Skalum Petersen og Demens Klinikkina á Landssjúkrahúsinum. Hava kannað 141 fólk við Alzheimers Tey hava kannað ílegurnar hjá 141 føroyskum persónum sum hava fingið staðfest Alzheimers sjúku og samanborið teirra ílegur við ílegurnar hjá 154 frískum persónum. Lurta eftir samrøðuni við Maluna, har hon greiðir frá granskingini og úrslitunum. Malan Johansen og Alzheimers Malan Johansen hevur granskað, um broytingar í íleguni APOE4 kunnu økja um vandan fyri Alzheimers.

Stóra vatnið ið hvarv

Tue, 15 Feb 2022 11:00:00 GMT

Jørgen Landt, sum var prestur í Føroyum frá 1791 til 98, skrivar í bókini "Forsøg til en beskrivelse over Færøerne" frá 1800, at hann hevði hoyrt vágafólk siga frá eini søgn, um eitt vatn, sum einaferð fanst uttanfyri Fjallavatn. Eitt vatn, sum á døgum hjá Jørgen Landt ikki fanst longur. "Saaledes skal der paa den nordlide deel af Vaagøe fordum have været en temmelig stor søe, sum nu er forsvundet, og har efterladt en græsrig slette" skrivar Landt. Sigmund í Dali, sum var landmátari og máldi øll vøtn í Føroyum, var sera áhugaður í, hvar hetta horvna vatnið kundi havt ligið. Hann heldur, at tað kann hava ligið, har sum grasfløtan millum Mýrarnar og Munnan eru í dag. Fløtan við Reipsá uttanfyri Fjallavatn, har tað horvna vatnið (teknað við gulum) kanska lá. (Kelda: Frøði, onnur útgáva, 2022) Talan hevur verið um eitt rímiliga stórt vatn - á stødd við Kirkjuvatn í Famjin, men nakað væl minnið enn sjálvt Fjallavatn. Hví hvarv hetta vatnið? Soleiðis kann ein loftmynd hava sæð út, um horvna vatnið var til í dag. (Mynd: Sigmund í Dali, Kelda: Frøði, onnur útgáva, 2022) Lurta eftir Lis Mortensen, náttúrulandafrøðingi, sum greiðir frá horvna vatninum í Vágum í sendingini Góðan Morgun Føroyar. Meiri stendur at lesa í vísindatíðarritinum Frøði. Kelda: Frøði, onnur útgáva, 2022.

Gamla Stokkastovan verður sum nýggj

Thu, 20 Jan 2022 08:10:00 GMT

Stokkastovan er er ein av elstu bygningunum í Tinganesi. Hon er bygd nøkur fá ár eftir stóra eldin, ið herjaði alt Tinganes í 1673, tí kanningar av stokkunum vísa, at teir eru høgdir í Noregi á vári 1684. Bygningurin hevur verið brúktur sum goymslubygningur í Gablatíðini og í 1709 yvirtikin av kongaliga einahandlinum. Gomul mynd frá 1800 talinum av Tinganesi, sum H.C.Muller hevur tikið. Stokkastovan sæst væl á myndini. Gablafeðgarnir, sum høvdu Føroyar í len frá 1655 til 1709, bygdu Stokkastovuna nøkur ár eftir, at Tinganes brann í grund í 1673. Kongaligi einahandilin yvirtók bygningin í 1709. Loftið verður rópt Hosuloftið, og beint við síðurna av hevur verið eitt bøkjarí. Stokkastovan hevði eisini samband við gomlu vippuna á Eystaruvág. Talan er sostatt um ein søguligan bygning, har rættliga nógv virksemi var fyrr í tíðini. Bygningurin er í dag ikki í góðum standi, men nú verður hann høvuðsumvældur. Stokkarnir, ið eru illa farnir, verða skiftir, og allur bygningurin skal setast í uppruna stand. Inni í bygninginum hava tey tikið gamla gólvið upp, og fornfrøðingar eru í hesum døgum farnir undir at kanna, hvat er at finna har. Alt verður skrásett og ruddað út, og so skulu tey eisini grava í moldini fyri at hyggja eftir, um nakað forkunnugt er at finna har. Hellan undir gamla gólvinum skal eisini kannast fyri innristingar og annað. Gólvið er tikið upp, og nú eru fornfrøðingar farnir í gongd at kanna, hvat er at finna undir gamla gólvinum Onkur hevur innrist okkurt í helluna undir gólvinum. Hetta sær út sum eitt M ella W, og tey fara at kanna alla helluna við einum serligum skannara fyri at vita, um okkurt er innrist í helluna. Nógv tilfar liggur undir gamla gólvinum, sum kann hava fornfrøðisligan áhuga. Hetta sá út sum ein undirkjaftir, men helst er hetta ein gomul stoyping av einum tanngarði. Tá ið Stokkastovan er høvuðsumvæld, verður hon sum nýggj og skal í framtíðini brúkast til ymisk almenn tiltøk. Lurta eftir samrøðuni við Tórálv Weihe, savnsarkitekt, og Helga Mikkelsen, fornfrøðing á Tjóðsavninum.

Nýggj gransking: Fyrstu seyðirnir komu til Føroya um ár 500

Thu, 16 Dec 2021 22:15:00 GMT

Granskingin sigur eisini, at tað er hugsandi at menniskja hevur sett búgv har samstundis, tó at tað ikki eru funni DNA frá menniskjum í kanningunum. Lurta eftir samrøðuni við Raymond Bradley og les um kanningarnar HER, HER og HER Eiðisvatn Eiðisvatn (Mynd Raymond Bradley) Kjarnusýnir Eiðisvatn Fult av kjarnusýnum at granska (Mynd Raymond Bradley)

Løgið signal úr rúmdini

Tue, 26 Oct 2021 11:11:00 GMT

Tað var fyri nøkrum mánaðum síðani, tá stjørnufrøðingar, ið granska radiobylgjur og onnur signal úr rúmdini, skuldu royna eitt nýtt radioteleskop í Australia, at tey máldu hetta løgna signalið. - Á tveir háttir uppførir hetta signalið seg løgið. Tað ferðast sum ein snyril gjøgnum rúmdina, og so broytist tað í styrki, sløknar mitt í øllum og tendrar aftur, sigur David Kaplan, professari í alis- og stjørnufrøði við lærda háskúlan í Wisconsin, Milwaukee. Við at kanna signalið neyvari, kundu stjørnufrøðingarnir vísa á, at signalið kemur frá stjørnumyndini, Sporðdrekin, og onkrastaðni úr miðdeplinum í okkara stjørnuhópi, Vetrarbreytin. - Vit hava onga frágreiðing um, hvat hetta er fyri eitt signal, men vit halda, at tað er natúrligt, sigur David. Hann hevur tó onki ítøkiligt boð um, hvat tað kann vera. Í løtuni er signalið sløkt, men tey kanna javnan rúmdina fyri at vita, um signalið aftur er at hoyra úr rúmdini. - Mítt besta boð er, at hetta kemur frá onkrari natúrligari keldu, sum vit ikki kenna til enn, sigur David Kaplan, professari í alis- og stjørnufrøði við lærda háskúlan í Wisconsin, Milwaukee. Lurta eftir samrøðuni við David Kaplan. Radioteleskop í Australia Tað var ASKAP radioteleskopið í vestur Australia ið máldi signalið fyrstu ferð. Spordrekin Løgna signalið kemur frá stjørnumyndini Spordrekanum.

Kjarnuroyndir tiknar á Mars

Tue, 5 Oct 2021 13:36:00 GMT

Rovarin Perseverance, sum koyrir uppi á gongustjørnuni, Mars, hevur tikið kjarnuroyndir úr einum steini. - Fyrsta royndin riggaði ikki, tí grótið morlaðist, men onnur kjarnuboringin riggaði væl, sigur Kathryn Stack, toymisleiðari fyri NASA Perseverance rannsóknarferðina. Borikjarnurnar eru koyrdar í og innilokaðar í eini jarndós umborð á rovaranum. - Vit hava møguleika at goyma 38 borikjarnur, og eftir ætlan verða tær heintaðar og førdar til jørðina, til nágreinligari kanningar um nøkur ár, sigur Kathryn. Eftir ætlan fer eitt rúmdarfar til Mars í 2028 og kemur aftur til jørðina í 2030 við borikjarnunum. Greiningin av borikjarnunum umborð á Perseverance vísa, at vatn hevur verið tilstaðar, og at hetta er eitt steinslag, har smáverur trívast væl. - Tað er sera áhugavert, tí tá er møguleiki fyri, at vit kunnu staðfesta, at tað hevur verið lív á Mars eina ferð í fyrndini, sigur Kathryn Stack, toymisleiðari fyri rannsóknarferðina hjá Perseverance uppi á Mars. Borað verður í ein stein á Mars (Mynd: jpl.nasa.gov) Tvey hol vóru borað í steinin. Møguliga hava smáverur einaferð í fyrndini livað í hesum steini. (Mynd: jpl.nasa.gov) Borikjarnin verður goymd umborð á rovarnum Perseverance. Um nøkur ár, fer ein rúmdarraket til Mars, at heinta borukjarnurnar og føra tær til jørðina til nærri kanningar. (Mynd: jpl.nasa.gov) Kathryn Stack er toymisleiðari fyri NASA Perseverance rannsóknarferðina.

Átta víkingagravir staðfestar í Føroyum

Tue, 28 Sep 2021 09:00:00 GMT

Í Føroyum hava verið staðfestar tríggjar víkingagravir, á Sandi, í Hvalba og í Tjørnuvík. Nú hevur Ann Sølvia Selmarsdóttir Purkhús, fornfrøðingur, út frá tilfarið og upplýsingum, sum er tøkar á Tjóðsavninum, staðfest, at tað eru funnar átta víkingagravir í Føroyum. Umfram tær nevndu tríggjar, eru eisini funnar víkingagravir á Kirkju, Svínoy, Sandavági, Velbastað og í Hovi. Hoyr Ann Sølviu greiða frá um fornan útgrevstur og víkingagravir í Føroyum. Myndirnar er frá víkingaútgrevstrinum í Tjørnuvík í fimtiárunum. Føroya Fornminnasavn eigur myndirnar.

Mars og rúmdarbilurin Perseverance

Thu, 1 Apr 2021 14:15:00 GMT

Í sendingini verður gongustjørnan Mars umrødd og hví tað verður mett at tað kanska einaferð í fyrndini hevur verið lív á Mars. Hans Amundsen og Michelle Minitti frá JPL NASA, Tina Ibsen, stjørnualisfrøðingur, og David Arge Klevang Petersen frá DTU Space greiða frá.

Perseverance á Mars

Thu, 30 Jul 2020 17:00:00 GMT

Um eitt gott hálvt ár, lendir ein rumdarbilur á gongustjørnini Mars. Ein sokallaður rovari. Hesin rovarin skal kanna jarðfrøðina á reyðu gongustjørnini, og um tað einaferð hevur verið lív á Mars. Rovarin hevur fingið heitið Perseverance og ein av teimum, ið hevur verið við til at ment henda mánabilin, er føroyingurin David Arge Klevang Petersen. Hann er adjunktur á DTU Space og verkætlanarleiðari fyri eitt serstakt tól, ið skal skanna yvirflatuna á Mars, í leitanini eftir lívið frá fyrndini. Mars er áhugaverd, tí gongustjørnan er tætt við og minnir um Jørðina. Man hevur ikki funnið lív á Mars, men man hevur staðfest, at vatn er á Mars og fyri umleið 3,7 milliardum árum síðani, var rennandi vatn á Mars. Eins og vit hava vøtn og høv her á jørðini í dag. Og vatn er fyritreytin fyri lívi, sum vit kenna tað. Rúmdarbilurin, Perseverance, er gjørdur á Jet Propulsin Labratory hjá NASA í USA. Sjey høvuðsvísindatól eru á honum. Hesi er sergjørt til at kanna økið og jarðfrøðina kring Jezero goskoppin. Hann er útgjørdur við 23 myndatólum og tveimum mikrofonum. Eisini hevur hann eina dronu, eina lítla tyrlu við sum eitur Ingenuity. Rovarin er útgjørdur við einum robotarmi, sum hevur fimm lið og er 2,1 metur langur. Við endan á hesum robotarmi sita fleiri tól, millum annað sera tøkniligi skannarin, sum David hevur staðið á odda fyri. Streymur kemur frá einum lítlum kjarnorkuverki, ið fær orkuna frá 4,8 kg av plutonium. Kjarnorkuverkið kann veita steym í 14 ár. Rannsóknarferðin hjá Perseverance er í stuttum: at kanna og kortleggja jarðfrøðina á Mars. kanna møgulig støð, har lív kann hava verið í fyrndini. kanna um tað sæst onkur steinrenning ella tekin frá hesum møguliga fornaldarlívi. taka áhugaverdar steinar, við møguligum steinrenningum og konservera teir í einum hylki, sum eitt rúmdarfar seinni kann fara eftir og føra til jørðina til víðari gransking. kanna um tað ber til at framleiða orku úr lofthavinum á Mars, sum ein liður í fyrireikingini til mannaðar ferðir til Mars einaferð í framtíðini.

Útsýni (5:5)

Fri, 3 Aug 2018 16:03:00 GMT

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At smør er sunnari at nýta í matgerð enn plantuoljur. At astronomar halda at har er ein tígginda gongustjørna har úti onkustaðni. At ljós ávirkar tunglyndi. At granskarar hava kannað hvat feilar Darth Vader. At samband ikki er millum mettað feitt og hjarta- og æðrasjúkur. Og so fáa vit eisini at vita hvussu ofta seingjarklæðini skulu vaskast. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (4:5)

Thu, 26 Jul 2018 19:56:00 GMT

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At appelsingular gularøtur eru tær sunnastu. At tað er ov vandamikið at vera ov feitur. At gransking vísir, at kettur eru høgralabbaðar. At osonlagið lekist. At løgin signal úr rúmdini møguliga koma frá neutronstjørnum. Og at vitamin D hevur stóran týdning fyri heilsuna. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (3:5)

Fri, 20 Jul 2018 09:47:00 GMT

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At gransking vísir, at tað loysir seg at verða fittur. At knívurin hjá Tutankhamun kemur úr rúmdini. At vísidini siga, at krímsjúkan er verri fyri mannin enn kvinnuna. At tað hjálpur ikki heilanum at eta nakað søtt, tá ið ein skal til roynd. At aldurin á mammuni hevur fyrimun fyri barnið. Og vit hoyra um nakrar uppfinnigar hjá NASA. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (2:5)

Fri, 13 Jul 2018 11:42:00 GMT

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At tað er ikki heilt vandaleyst at verða veitsluroykjari. At ein kúskel ið varð funnin undir Føroyum er av heimsins elstu djórum. At heilin hjá mammuni verður ávirkaður í viðgongutíðini At sáðgóðskan verður ávirkað av at liggja í fremra buksilummanum. Og nakrar mytur, ið samband við viðgongutíð, verða gjøgnumgingnar. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (1:5)

Fri, 6 Jul 2018 13:53:00 GMT

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At best er fyri pinkubørn at sova hjá mammuni. At forndjórini, dinosaurarnir, vóru sera óhepnir á sinni, tá ið ein torusteinur rakti Jørðina. At gransking vísir, at tað er ein fyrimunir um skurðlæknin er ein kvinna. At fornfrøðingar hava funnið elstu plombaðu tenn. Og at rúmdarfrøðingar eru ikki á einum málið um, hvat himmallikamið Oumuamua var fyri nakað. Lurta eftir sendingini her.

Søgufrøðingur: Víkingatoftir mitt í Klaksvík

Fri, 4 May 2018 10:15:00 GMT

Tá ið Klaksvíkar Kommuna fór undir at grava út fyri eini býarlund mitt í Klaksvík, kom øði í grindina. Gjørt varð vart við, at fyri langari tíð síðani, vórðu staðfest gomul fornminni undir moldini, og fornminnismynduleikin steðgaði arbeiðinum. Partarnir komu til eina semju, og arbeiðið kundi halda fram. Men eru hetta aldargomul fornminni, sum liggja undir moldini Yviri á Grundum, sum økið verður rópt í Klaksvík. - Tað vita vit heilt einfalt ikki. Tað kann verða ein víkingatoft, men tað kann eisini verða okkurt annað, sigur Hans Andrias, søgufrøðingur. Hann hevur skrivað bókina, Klakvíkar Søga. Gomul mynd frá 1898 av Klakvík. Reyði ringurin vísir, hvar Yviri á Grundum er. (Myndin er úr bókini Klaksvíkar Søga) Komu fram á steinsetingar í 1957 Tá ið arbeiðsmenn í 1957 í samband við vegagerð skuldu grava eina nýggja veit til Ósanna, komu teir á lagdar steinar og steinsetingar, sum lógu knappan metur undir moldini, greiðir hann frá. - Men hvat hetta er fyri nakað, er ikki nágreinað, sigur Hans Andrias. Søguligar- og munnligarkeldur vilja verða við, at elsta búseting í Klakvík er í Vági, sum er mitt í býnum í dag. Um tað er rætt, so eru bústaðarleivdirnar, sum eru skrásettar í Yviri á Grundum á Vágsbøi, rættiliga gamlar. Lutir funnir undir útgrevstirnum í Borðoyavík. Perlan verður mett at verða frá ár 800 (Mynd úr bókini Klaksvíkar Søga) Víkingalutir frá ár 800 Fornfrøðisligur útgrevstur av víkingatoftum í Borðoyavík, fyrst í sjeytiárunum, vísir, at har er talan um sera gamla búseting. Har var millum annað funnin ein perla, ið er tíðarfest til ár 800 - 900. Um fólk eisini tá hava búð í Vági, so er talan um aldargamla búseting. - Tí kann har verða talan um eina gomla víkingatoft, sum liggur mitt í Klakvík, sigur Hans Andrias Sølvára. Lurta eftir samrøðuni, har hann greiðir frá, hvat man veit um út frá fornfrøðisligum-, munnligum- og skrivligum keldum, hvar tey fyrst fólkini í Bø hava búð.

Magnetiski norðpólurin hevur kós móti Sibiria

Thu, 3 May 2018 15:00:00 GMT

Í fleiri túsund ár hevur kumpasnálin peikað móti einum øki í norður Kanada, har tann magnetiski norðpólurin hevur verið staðsettur. Men seinastu árini er ein broyting hend. Magnetiski norðpólurin flytur seg og hevur í dag beina kós móti Sibiria. - Vit hava eygleitt, at magnetiski norðpólurin flytur seg einar 50 - 60 kilometrar um árið, sigur Nils Olsen, professari á DTU. - Og heldur gongdin fram, so peikar kumpasnálin um eini 25 ár móti Sibiria, leggur hann afturat. Síðan 2000 hevur magnetiski norðpólurin havt beina kós móti Sibiria. Størri mynd, trýst HER (Mynd ESA, Grafik, Petra Eliasdóttir Mikkelsen) Ferð kom á í 1990 Síðan man fór undir at eygleiða magnetiska norðpólin í um miðjuna á 1800talinum, hevur hann flutt seg í miðal 10 kilometrar um árið. Men í 1990 kom ferð á. Síðan 2002 hevur hann flutt seg 50-60 kilometrar um árið, og í dag er magnetiski norðpólurin nakrar fáar hundrað kilometrar frá tí geografiska norðpólinum. - Hví hann flytur seg, tað vita vit heilt einfalt ikki, sigur Nils Olsen. Mátistøð stendur í Føroyum Ein mátistøð, sum granskararnir brúka, stendur í Føroyum. Hon varð sett upp í Suðuroynni, í Hovi, fyri nøkrum fáum árum síðani. - Vit hava fingið tær fyrstu mátingarnar úr Hovi. Ùrslitini eru góð, og mátistøðin sær út til at rigga væl, sigur Nils Olsen. Lurta eftir samrøðuni, har Nils Olsen greiðir frá um tann magnetiska norðpólin, og um tað skjótt fer at henda ein sokallað pól-snaran. Magnetstrálurnar strálar úr Suðurpólinum, snara um jørðina og verða beindar niður aftur við Norðpólin (Keldur: Berlingske.dk, fysikleksikon.dk, rummet.dk)

Fara at avdúka ílegu-søguna hjá víkingum í Útnorði

Thu, 20 Jul 2017 11:31:00 GMT

Tað eru vísindafólk frá Center for Geogenetik á Statens Naturhistoriske Museer í Keypmannahavn sum standa fyri hesi gransking. Verkætlanin ber heitið “Population Genomics of Vikings”. Evnið, verkætlanin viðgerð, er at avdúka ílegu-søguna hjá víkingum og farleiðum teirra í Útnorði í 8-12. øld. Ætlanin er í høvuðsheitum at kanna og staðseta ílegurnar hjá niðursetumonnunum í Útnorðri. Granskararnir taka sýnir úr gomlu beinagrindunum (Mynd: Søvn Landsins) Víkingarnir eru kendir fyri ferðirnar, teir gjørdu úr heimlondunum í Skandinaviu, og har teir spjaddust víða um lond – ferðir, ið tóku seg upp einaferð í 8. øld. Víðakendur er týdningurin, hesar fólkaflytingar fingu næstu mongu hundrað árini fyri londini, har teir settu búgv. Fornfrøðiliga eins og søguliga finnast nógvir upplýsingar um víkingarnar, men tað er ikki altíð, at hesar heimildir geva okkum meiri ítøkiligar upplýsingar um leiðirnar, teir ferðaðust, nær hesar fóru fram, og fyri ikki at tosa um, hvussu víkingarnir samskiftu og blandaðu seg við grannafólkini. Skøltur verður avmyndaður, tí útsjóndin skal endurskapast (Mynd: Kringvarp Føroya) Á Fornminnissavninum eru útvald væl varðveitt mannabein og tenn av elstu beinagrindum, ið til eru her í oyggjunum, og sum hava ligið á goymslu savnsins. Beinagrindirnar, haðani sýni vórðu tikin, stava frá trimum fornfrøðiligum rannsóknum – frá víkingaaldar grevstrinum Yviri í Trøð í Tjørnuvík, sum fór fram í 1950-árunum, úr sóknarkirkjuni í Kirkjubø í 1960-árunum, og úr kirkjuni heima á Sandi í 1969. Úrslitini eru ikki tøk enn, men vónandi verða tey tað í hesum árinum. Eitt nú verður áhugavert at tað fer at bera til at síggja, hvussu hesu fólkini sóu út, húð- hár- og eygnalit. Lurta eftir samrøðuni við granskaran Ashot Margaryan og fornfrøðingin Símun V. Arge. Kelda: Søvn Landsins

Skyldskapur er tættur í Føroyum

Tue, 18 Jul 2017 15:07:00 GMT

Ílegusavnið hevur gjørt ein ættarbándsskrá, har allir føroyingar, sum hava livað og búgva í Føroyum í dag, eru skrásettir. 158000 fólk hevur tað borið til at skrásett, frá ár 1100 til dagin í dag. Í hesu ættarbandsskrá, er nógv áhugavert at síggja. Millum annað, at 149000, av teimum 158000 føroyingunum, eru øll í familju við ein mann, og ein kvinna, sum átti sítt fyrsta barn í 1880, hevur í dag 3474 eftirkomarar. Lurta eftir samrøðuni við Guðrið Andorsdóttir, stjóra á ílegusavninum, og tættan skyldskap og áhugaverdu ílegurnar hjá okkum føroyingum.

Elisabet hevur kortlagt silvurfiskin

Wed, 12 Jul 2017 14:05:00 GMT

Silvurfiskurin er eitt fyrndargamalt vongleyst skordjór, ið mentist fyri uml. 400 milliónum árum síðani. Skordýrið er vanligt í Føroyum og trívist best har tað er heitt og slavið. Tí er silvurfiskur oftast at finna í baðirúminum, undir køksvaskinum og í kjallarum. Silvurfiskar, sum Elisabet hevur fangað og granskað (Mynd: Elisabet Thomsen) Silvurfiskur er ljósskjarur og flýggjar ella situr pinnastillur, so skjótt sum ljósið verður tendrað. Silvurfiskur heldur til í rivum og holum og er sera kravlítil. Hann kann liva í fleiri mánaðir uttan at eta. Silvurfiskinum dámar alt, ið hevur sukur og stívilsi í sær, so sum tapetklistur. Eisini kann hann eta pappír og klæði, tí er silvurfiskur mettur sum eitt skaðadjór. Tað skal tó sigast, at vanliga er hann ikki til ampa í húsunum, har teir liva. Silvurfiskur er eitt heilt friðarligt "húsdjór" Elisabet í gongd við at kortleggja arvamassan hjá silvurfiskinum (Mynd: Elisabet Thomsen) Silvurfiskurin er sera áhugaverdur, og kortlegging av arvamassanum, kann avdúka spennandi biokemiskar eginleikar hjá hesum frumdjóri. Og hesar eginleikar kunnu vit menniskju gagnnýta. Hvussu? Lurta eftir samrøðuni við Elisabet Thomsen, mýlalívfrøði-lesandi á Fróðskaparsetur Føroya, ið hevur arbeitt við hesu verkætlan. Hon greiðir frá verkætlanini og hvat vitanin um silvurfiskin kann brúkast til? Nærmynd av einum silvurfiski sættur gjøgnum eitt stereoscope (Mynd: Elisabet Thomsen) Kelda: Frøði, Dorete Block um silvurfiskin

Vitan: Føroya demografi fra midøld til nútið

Tue, 24 Jan 2017 17:00:00 GMT

- Í næstan 500 ár búði nøkur heilt fá túsund fólk í Føroyum, greiðir Hans Pauli Strøm frá. Hann starvast, sum sosiologur á Hagstovuni, og hann hevur hugt at, hvussu og hví okkara fólkasøga er komin at síggja soleiðis út. - Tað var ikki fyrr enn í seinnu helvt av 1700talinum, og fólkatalið byrjaði so smátt at kvinka uppeftir, men tað var ikki fyrr enn í 19. øld at rættligur fólkavøkstur kom, sigur Hans Pauli. Hvussu og hví so er, greiðir Hans Pauli Strøm frá í sendingini. Fólkatalið í Føroyum frá 1350 til dagin í dag

Vitan: »Fyrstu føroyingarnir«

Tue, 17 Jan 2017 17:00:00 GMT

Í 2015 vóru nakrir útlendskir granskarar í Føroyum, og tóku kjarnuroyndir úr fimm ymiskum vøtnum. - Við at kanna kjarnuroyndirnar, kunnu vit siga, nær seyður og harvið eisini fólk komu til Føroyar, sigur professarin í jarðarvísindum Raymond Bradley. Tey hava borað tríggjar metrar niður í fimm ymisk vøtn í Føroyum, Eiðisvatn, Saksunarvatn, Sandsvatn, Gróthúsvatn og Stóravatn, umfram at ein kjarnuboring varð gjørd í Tjørnuvík. Niðast í hesum kjarnuboringum finna tey eitt tjúkt øskulag, sum kann tíðarfestast til at verða 10.300 ára gamalt. Hetta er eitt kent øskulag, rópt Saksunarvatnøskulagið, sum finst um alt evropa, og varð fyri fyrstu ferð funnið í Føroyum. Tí kunnu hesar jarnuboringarnar siga ein part av okkara søgu, heili 10.300 ár aftur í tíðina. Granskarar taka kjarnuroyndir - Vit fara at kanna, hvussu veðurlagið hevur verið í Føroyum, seinastu 10.000 árini, sigur Raymond. Hann hevur fingið íblástur til hesa granskingarverkæltan, frá yvir 40 ára gomlu umstríddu ástøðini, hjá plantufrøðinginum Jóhannesi Johansen, ið segði, at fólk var í Føroyum ár 2300 fyri Kristi føðing. Jóhannes bygdi sítt ástøði, við at kanna sáði frá jóansøkugrásið, ið sigst at spreiða seg við húsdjórum og fólkið. Hann kundi staðfesta, at jóansøkugras kom til Føroyar fleiri túsund ár fyri landnám, og harvið eisini húsdjór og menniskju. Tey gera kjarnuboringar í gróthúsvatn - Enn kunnu vit onki siga, men longu nú síggja vit okkurt áhugavert í kjarnuroyndunum, sigur Raymond Bradley, ið vónar, at kunna koma við úrslitum einaferð seinni í ár. Í sendingini hoyra vit um ástøði hjá Jóhannes, tosað verður við Raymond Bradley, Una Aarting og Símun Arge. Lurta eftir sendingini her:

Vísindavøkan 2016 (2:2)

Tue, 10 Jan 2017 17:00:00 GMT

Í hesi sending, senda vit tveir fyrilestrar, ið vóru hildnir á Vísindavøkuni 2016, sum granskingarráðið skipaði fyri. Tann fyrri er um, hvussu vit menna burðardygt seyðahald í Føroyum. Jens Ivan í Gerðunum, frá búnaðarstovuni, heldur fyrilesturin. Tann seinni er um økokritikk í bókmentum. Bergur Djurhuus Hansen, sum starvast á Føroyamálsdeildnini á Fróðskaparsetrinum, heldur fyrilesturin og hevur hann fingið heitið: Náttúran hevnir seg, Økokritikkur í bókmentum Lurta eftir sendingini

Vísindavøkan 2016 (1:2)

Tue, 3 Jan 2017 17:00:00 GMT

Í hesi sending verða tríggir fyrilestrar sendir, ið vóru hildnir á Vísindavøkuni 2016, sum granskingarráðið skipaði fyri. Tann fyrsti fyrilesturin, er um grøna elframleiðslu og orkugoymslur. Annar fyrilesturin eru um varandi orkukeldur -visión Føroyar 2030 og tann triðji og seinasti, er um framtíðartankar hjá føroyskum ungdómi. Tey ið halda fyrilestrarnar er: Bjarti Thomsen, ið starvast á umhvørvisstovuni, heldur fyrilesturin við heitinum Grøn elframleiðsla og orkugoymslur. Lau Blaxekjer, lærari á søgu og samfelagsdeildini á Fróðskaparsetrinum, heldur fyrilesturin um visiónina at gagnnýtan varandi orkukeldurnar í Føroyum. Og Firouz Gainin, lærari á søgu og samfelagsdeildini á Fróðskaparsetrinum, heldur fyrilestur um framtíðartankar hjá føroyskum ungdómi. Lurta eftir sendingini her:

Vitan: Vóru Sjúrðakvæðini yrkt fyrst í 1800talinum

Tue, 12 Apr 2016 17:05:00 GMT

Lurta eftir sendingini Vitan her.

Vitan: Fólk hava ilt við at trúgva vísindunum

Tue, 5 Apr 2016 17:00:00 GMT

Eitt lítið fet hjá einum menniskja, men eitt stórt fet hjá mannaættini. Kendu orðini hjá rúmdarmanninum Neil Armstrong, tá hann í juli mánaði 1969 sum fyrsta menniskja nakrantíð setti fótin á Mánan. Ella gjørdi hann nú tað? Skeptikarar hava leingi hildið uppá, at mánaferðirnar ongantíð vóru gjørdar, og mánalendingin varð filmað í einum studio. Hóast meira enn 100.000 fólk arbeiddu við Apolloætlanini, og Neil og teir eru komnir aftur av Mánanum við yvir 400 kiloum av mánasteinum, so eru mong ivingarsom. Hvussu kundi flaggið blaktra á Mánanum í ongum lofthavi? Hvussu kundi skuggar liggja í ymsar ættir, tá tað á Mánanum bara er ein ljóskelda, nevniliga sólin? Hví eru ongar stjørnur á myndunum, ið vórðu tiknar á Mánanum? Amerikanski rúmdarstovnurin hevur fleiri ferðir víst hesum spurningum aftur við vísindaligum prógvum, og hóast ein fylgisveinur hevur verið uppi á Mánanum og tikið myndir av staðnum, har Apollo lendi og Neil og teir gingu ella koyrdu við mánabilinum, so er tað ein rúgva av fólkið, ið sigur: Vit trúgva tykkum ikki! Greinin heldur fram niðanfyri myndina Skeptikarar spyrja, hví eru ongar stjørnur á myndunum, ið vóru tiknar uppi á mánanum? Vit liva í eini tíð, her allur hugsandi vísindaligur kunnleiki - frá próvnum um at evulotión er veruleiki, og veðurlagsbroytingar eru hvønn dag - er fyri skipaðari og ofta ørligari mótstøðu. Styrkt av egnum upplýsingum og egnum útleggingum av granskingarúrslitum, hava tey, sum ivast, sett seg upp ímóti serfrøðini. Í dag eru so nógv menniskju, sum ivast, tí sum vísindini siga, at mann kann næstan siga, at talan er um eitt rák ella ein trend í dag - á alnetinum, í bókum og akademiskum ráðstevnum ? at ivasemi um vísindi er vorðin ein grundhugsan millum nógv fólk. Hugsa vit um tað, so er hetta ikki so undrunarvert. Okkara lív er gjøgnumseyrað av vísindum og tøkni sum ongantíð fyrr. Fyri mong okkara er henda nýggja verðin hugtakandi og tryggjar menniskjanum framburð - men samstundis eru vísindini eisini fløkt og við hvørt ørkymlandi. Vit standa andlit til andlits við vandar, sum vit ikki so lætt duga at greina. Vandaleyst at eta ílegubroyttan mat Vit verða til dømis biðin um at góðtaka, at tað er vandaleyst at eta mat, sum hevur í sær genetiskt modifiseraðar organismur (GMO), tí vísindafólk vísa á, at eingi prógv eru fyri, at tað at broyta gen í einum laboratorium er hættisligari enn at broyta tey við vanligari nøring. Verðin er full av veruligum og hugsaðum vandum, og at skilja tað fyrra frá tí seinna er ikki lætt. Skuldu vit verið bangin fyri, at Ebola-virussið, sum bara smittar gjøgnum kropsvætu fer at broytast til eina luftborna superplágu? Vísindafólk siga, at tað er sera ósannlíkt. Einki virus hevur nakrantíð grundleggjandi púra broytt sítt spjaðingarmynstur millum menniskju, og tað eru eingi prógv fyri, at Ebola-virussið er nakað øðrvísi. Men leitar tú á alnetinum at vita, um Ebola-virussið er luftborið, finnur tú fult av greinum, ið siga at so er, og at hetta virus hevur næstan yvirnatúrligar kreftir, harímillum megina at drepa okkum øll. Í hesi ørkymlandi verðini mugu vit gera av, hvørjum vit trúgva, og hvussu vit skulu bera okkum at. Í veruleikanum er tað tað, sum vísindini eru til fyri. "Vísindi er ikki ein røð av fakta" sigur Marcia McNutt, ið stjórnar vísindablaðnum Science. "Vísindi er ein máti at avgera, um tað, sum vit trúgva er grundað á náttúrulógurnar ella ikki." Men hetta er ikki lætt at skilja, og tí fáa vísindini mótspæl ferð eftir ferð.

Vitan: Føroyingur navigerar í rúmdini

Tue, 22 Mar 2016 17:00:00 GMT

Tá ið rúmdarfarið Juno kemur til gongustjørnina Jupiter í summar, hevur NASA roynt ein nýggja stýrisskipan, sum David, saman við øðrum, hevur ment á DTU Space.

Juno áveg til Jupiter (Mynd NASA)

Tað hevur verið ein langt ferð hjá Juno út til Jupiter. Rúmdarfarið hevur ferðast millum jørðina og jupiter í fleiri umførum, har tað bleiv slongt longur og longur út í rúmdina. Á tí eini ferðini á veg innaftur ímóti jørðini, fekk toymið hjá Davidi, loyvið at taka myndir av jørðini og mánanum 3 milliónir kilometrar burturi, og tað var ikki bara bara. Hoyr David greiða frá øllum hesum í sendingini.

Samandráttur av myndunum av jørðini og mánanum síggjast her:

Vitan: Køla likamið, og sáðkyknur bera fiti

Thu, 17 Mar 2016 08:35:00 GMT

Í 1999 var 29 ára gamla Anna Bågenholm farin at standa á skíð í Norðurnoregi. Veðrið var gott, og hon skíðaði oman eftir einari brekku beint við eina avísaða á. Komin nakað oman missir hon balansuna og dettur á ryggin. Hon fer skreiðandi oman eftir brekkuni og út á ta frystu ánna. Knappliga brotnar ísurin, og hon søkkur í ísakaldu ánna. Streymurin í ánni dregur hana við sær, og hon verður føst undir ísinum. Tvey vinfólk hjá Onnu, sum eisini stóðu á skíð henda dagin, gjørdu skjótt av og royndu at bjarga henni. Tey fingu fatur á beinunum á henni og hildu fast, so hon ikki skuldi verða drigin longur undir ísin, men tey orkaðu ikki at fáa hana leysa. Har lá so Anna í ísaøldu ánni. Undir ísinum var ein lummi av luft, har hon kann anda, men eftir 40 minuttum í tí ísakalda vatninum, var hon blivin so køld, at hjartað gavst at sláa. Men sjálvt um Anna lá ísaløld undir ísinum við ongum hjartasláttri, so endar søgan um Onnu ikki her. Hendingin gav pláss í medisinsku lærubókunum Tí tað, sum hendi seinni, gav henni pláss í teimum medisinsku lærubókunum. Hvat hendi við Onnu, koma vit aftur til um eina løtu, tí hennara søga gav íblástur hjá nøkrum granskaraum, hvussu ein kann bjarga lív, sjálvt tá ið hjartað er steðgað, og heilin ikki virkar longur. Sjálvt um ongi lívstekin koma frá Onnu undir ísinum, halda vinirnir fast, og tað gongur ein góður tími, aðrenn bjargingartyrlan kemur. Tá ið Anna Bågenholm umsíðir kemur á sjúkrahús, eru gingnir meira enn tveir tímar, síðan hjartað steðgaði. Fingu lív í hana aftur Læknarnir royna at blása luft í lunguni og geva henni hjartamassasju fyri, at blóðið skal sirkulera í kroppinum, men vónirnar eru ikki góðar, tí hon sær út til at vera steindeyð. Men hóast kroppurin á Onnu er ísakaldur, bara eini 13 hitastig, geva læknarnir ikki upp. Teir halda, at tað ber kanska til at fáa lív í hana aftur og avgera at hita hana spakuliga upp. Ógvuliga seint ornar kroppurin, og tá ið kropshitin er komin í hana aftur, fer hjartað at titra, og so knappliga fer tað at sláa. Í tríggjar vikur liggur Anna uttan vit, men hjartað og øll gøgnini fara at virka aftur, sum tey skulu. Men Anna vaknar aftur, og hóast hon hevur verið "deyð" í meira enn tveir tímar, hevur hon ikki fingið mein. Læknavísindini gagnnýtir hendingina Tað er henda søgan, sum hevur givið læknum hugskotið at køla kroppin langt niður, tá ið ein skal skurðviðgera ein í hjartað ella líknandi skjótt, t.d. í bráðmóttøkuni. Hugskotið er, at tá ið ein skal skurðviðgera skjótt, verður sjúklingurin drenaður fyri blóð, og kalt saltvatn verður sproytað inn í æðrarnar í staðin. Og 20 minuttir seinni er kropshitin komin niður á 10 stig. Heilaskaði hendur vanliga eftir góðar fimm minuttir uttan ilt, men í hesum føri ber til at fáa eitt longri skotbrá at skurðviðgera í. Men hesa løtuna, meðan kroppurin er køldur niður, slær hjartað ikki, og heilin er eisini óvirkin. Tekniskt er ein deyður. So tá ið læknarnir eru lidnir við skurðviðgerðina, verður blóðið koyrt í æðrarnar aftur og likamið spakuliga hita uppaftur, og tá ið kropshitin er komin upp á ein ávísan hita, fer hjartað at sláa, og heilin fer at virka normalt aftur, eins og hjá Onnu Bågenholm. Hetta er longu roynt, ikki við menniskjum, men við grísum. Tað er amerikanski læknin, Peter Rheel, ið hevur granskað hetta. Lurta eftir samrøðuni við Peter Rhee í sendingini. Sjúklingar eisini køldir niður í Føroyum Hetta er ikki beinleiðis nýtt, ella tað at køla likamið niður verður brúkt í dag. T.d. tá ið mann leggur fólk í eftirgjørda koma, kølir mann tey niður í eini 32-33 hitastig fyri at bjarga heilanum, og kroppurin "lættari" fær komið fyri seg.

Vitan: Máltøka hjá føroyskum børnum

Tue, 3 Nov 2015 17:00:00 GMT

Tað er Sissal Maria Rasmussen, ið hevur granskað hvussu føroysk børn málmennast. Hon hevur kannað børn í aldrinum átta mánaðir til trý ára gomul. Hennara granskingarverkætlan kallast "Máltøka hjá føroyskum børnum" Lurta eftir sendingini, og fá at vita hvussu føroysk børn mennast málsliga, og hvat tað fyrsta orðið er, sum føroysk børn duga at siga.

Vitan: Leitanin eftir víkingagravum í Føroyum

Tue, 27 Oct 2015 15:36:00 GMT

Tað er Ann Sølvia Lydersen Jacobsen, fornfrøðingur, ið hevur fingið játtað pengar til eina trý ára ph.d verkætlan, har hon skal granska norðoyggjarnar, fyri at vita, um man kann skráseta fornar búsetingar har og samstundis finna fornar gravir. Reyði ringurin vísur, hvar víkingagravirnar í Tjørnuvík vóru funnar og grivnar út í fimtiárunum, sí mynd niðanfyri: Í sendingini greiðir Simun Arge, fornfrøðingur og granskari, frá fornu gravunum í Tjørnuvík og á Sandi. Hvat man hevur funnið og hvørjar vónirnar eru at finna nýggjar fornar gravir í Føroyum. Eisini hoyra vit brot úr gamlari samrøðu við Sverra Dahl, sála, ið stóð fyri útgrevstrinum í Tjørnuvík Soleiðis sær út í Tjørnuvík í dag, har víkingarnir lógu grivnir, sí mynd niðanfyri: Um tú vil hoyra alla samrøðuna sum Niels Juel Arge hevði við Sverra Dahl, trýst HER Veist tú um, ella hevur hoyrt onkran siga frá um fornar búsetingar ella líknandi, so vil Ann Sølvia fegin hoyra frá tær. Skriva til vitan@kvf.fo

Sverri Dahl sigur frá víkingagravunum í Tjørnuvík

Tue, 27 Oct 2015 15:34:00 GMT

Samrøðan varð gjørd í 1983. Sverri Dahl, fyrv landsantikvarur Prónurin ið varð funni í tí eini grøvini í Tjørnuvík, sí mynd niðanfyri: Mynd av ringinum, har tunni tráðurin er avmyndaður, sí mynd niðanfyri:

Homo Naledi, Jóhannes Doyparin og eggjastøddir

Tue, 20 Oct 2015 15:22:00 GMT

Magnus Gaard, lívfrøðingur, greiðir frá áhugaverda og spennandi fundinum av Homo Naledi, ein sera gamal ættfaðir til menniskja, Homo Sapiens. Eisini verður tosað við danska professaran í evulitiónlívfrøði Eske Willerslev, um fundi av eini beinagrind undir eini gamlari kirkju í Bulgaria, sum skuldi vísa seg, at verða leivdirnar eftir einum kendum bíbilskum persóni, Jóhannes Doyparanum. Og seinast í sendingni verður tosað við fuglafrøðingin Sjúrð Hammer, sum skal halda fyrilestur á altjóða fuglaráðstevnu í Suðurafrika. Sjúrður hevur granskað umleið 10.000 fuglaegg. Egg heilt frá 1820 og til dagin í dag. Lurta eftir sendingini her.

Vitan: Hvalateljingar

Tue, 13 Oct 2015 13:46:00 GMT

Hetta eru tvey av evnunum í sendingini Vitan hesaferð. Iris Thomsen, havsúgdjóralívfrøðingur var í 2014 niðri á Falklandsoyggjunum og samskipaði ta fyrstu hvalateljingina nakrantíð har. Hon greiðir frá, hvussu tað var at verða har, um oyggjarnar og hvussu hvalateljingin var løgd til rættis. Bjarni Mikkelsen, lívfrøðingur á Náttúrugripasavninum, samskipaði í summar føroyska partin, í stórari hvalateljing í norðuratlantshavinum. Føroyar luttók saman við Grønlandi, Íslandi og Noregi og greiðir Bjarni frá, hvussu hetta varð samskipað, hvussu tey taldu hval og hvussu merkingarnar á grindahvali hevur riggað. Hoyr eisini Rógva Biskupstø greiða frá, hvussu tað kom í lag, at hann sum lesandi kom at halda ein fyrilestur á eini granskingarráðstevnu í Keypmannahavn. Lurta eftir sendingini her.

Vitan: PKU vs CTD

Tue, 6 Oct 2015 16:00:00 GMT

Tað er longu fleiri ár síðan, at lækni Ulrika Steuerwald vísti á, at PKU royndin ikki fangar øll pinkubørn við CTD. PKU er blóðroynd, ið verður tikin av øllum pinkubørnum nakara fáa tímar eftir at tey eru fødd. Tey verða kanna fyri 16 ymiskar viðføddar sjúkur, har millum CTD. PKU fangar ikki CTD Men PKU fangar ikki CTD hjá pinkubørnum, og tí er ætlanin, at øll pinkubørn í Føroyum skulu ílegukannast fyri ílegusjúkuna CTD í framtíðini. Hagtøl vísa, at tað eru pinkubørn ið ikki verða fangað við PKU royndini. Umleið 600 børn verða fødd í Føroyum um árið, og roynt statistiskt so hava eini 2-3 av teimum pinkubørnum CTD. Fá pinkubørn fáa staðfest CTD Síðan 2013 hevur onki pinkubarn fingið staðfest CTD og bert seks síðan 2010. So út frá hagtølinum, so eru smábørn har úti, ið hava CTD, men ikki fáa viðgerð fyri sjúkuna. Í sendingini greiða læknanir Ulrika Steuerwald og Jan Rasmussen frá sjúkuni CTD, og mammurnar Paula Nicolajsen og Sunneva M. Jensen fortelja hvussu tað var at fáa barn við CTD og hvussu barnið hevur tað í dag. Lurta eftir sendingini. Meiri kunning um CTD, trýst HER Heimasíðan hjá CTD felaginum, trýst HER Á hesum støðum kanst tú lata teg kanna fyri CTD: Landssjúkrahúsið: Ambulatoriið (tann blái bygningurin) Mánadag -fríggjadag millum kl. 8-11 Klaksvíkar Sjúkrahús mánadag - fríggjadag millum kl. 8-10 - Á læknamiðstøðini í Gøtu Hósdag millum kl. 08.15 - 09.30 Suðuroyar Sjúkrahús Mánadag - fríggjadag millum kl. 8-13 - Á heilsumiðstøðini á Vági Týsdag og hósdag millum kl. 9-11

Vitan: Hjarta

Tue, 29 Sep 2015 17:05:00 GMT

Lurta eftir sendingini her.

Vitan: Kendleiki í Føroyum

Mon, 21 Sep 2015 15:30:00 GMT

Lurta eftir sendingini her.

Vitan: El Niño vs tosk

Tue, 15 Sep 2015 16:10:00 GMT

El Niño er partur av veðurlagsfyribrigdinum "ENSO" (El Niño - Southern Oscillation) í tropiska partinum av Kyrrahavinum, og fevnir um broytingar bæði í havinum og luftini. Ein stórur partur av Kyrrahavinum gerst væl heitari tá El Niño er, og hetta sæst aftur í øktum miðalhita á jørðini. Tann øvugta støðan, við einum kaldari Kyrrahavi, verður nevnd La Niña. Greinin heldur fram undir myndini. Mynd av tí sera máttmiklu El Niño í 1998 (mynd: Havstovan) Í sendingini Vitan, fara Osmund Justinussen, Hjálmar Hátún og Hanus Kjølbro, at greiða frá ENSO og tess møguligu ávirkan á veðrið og harvið havumhvørvið kring Føroyar. Osmundur hevur lagt til merkist, at tíðarskeið við máttmiklum El Niño falla saman við góðum botnfiskiskapi undir Føroyum. Eftir nøkur ár við vánaligum fiskiskapi, fáa bátarnir stóran og feitan tosk mitt í øllum. Er hetta verðuliga so, og hvussu kunnu ENSO og toskaveiða hanga saman? El Niño er sera máttmikil í ár, og tískil verður spennandi at fylgja við gongdini í fiskiskapinum. Stabbamynd av samanhangi millum El Niño, La Niña og vøkstur hjá toski: Mynd: Hjálmar Hátún / Havstovan Les grein sum Hjálmar Hátún hevur skrivað um El Niño, La Niña og tosk í Sjóvarmál. Trýst her Trýst á leinki, so sært tú hvussu jetstreymarnir hátta sær beint nú. Trýst her Jetstreymarnir 15.09.2015

Vitan: Um Parkinson

Tue, 2 Dec 2014 14:09:00 GMT

Lurta eftir sendingini her

Vitan: Møði á sjónum

Tue, 25 Nov 2014 17:55:00 GMT

Tað er Annbjørg á Høvdanum, arbeiðssálarfrøðingur, sum arbeiðir við eini granskingarætlan av møði á sjónum. Lurta eftir samrøðuni her.

Vitan: Rundferð í iNOVA

Tue, 18 Nov 2014 17:50:00 GMT

Janus Vang, stjóri á iNOVA, vísir okkum runt á granskingarsetrinum. Lurta eftir sendingini her. Sí myndir her:

Vitan: Eru vit einsamøll?

Tue, 11 Nov 2014 09:15:00 GMT

Lurta eftir sendingini her Í samband við sendingina, vóru fleiri samrøður gjørdar. Fleiri av teimum vóru ikki brúktar í sendingini. Men hevur tú áhuga í hesum evnið, so kanst tú hoyra samrøðurnar, vit at trýsta á leinki niðanfyri. Leinki: Samrøða við Ben Zucherman Samrøða við Steve Howell Samrøða við Stephen Kane Samrøða við Ed Turner Hátøknulig tól, royndarkoyrd í Føroyum Samrøða um rúmdarbilin Curiosity

Vitan: Flytifuglar og ringmerkingar

Tue, 4 Nov 2014 15:20:00 GMT

Lurta eftir sendingini her:

Vitan: Turrir brunnar, hvat nú?

Tue, 28 Oct 2014 14:44:00 GMT

Hetta er spurningurin, ið vit seta í sendingini VItan hesaferð. Níggju brunnar eru boraðir í Føroysku undirgrundina. Spor eftir kolvetnið er funnið, men ongastaðini verður tað mett at verða ragstrarverdugt. Vónirnar um eitt føroyskt oljuævintýr eru fánaðar og hugsandi er, at tað fer at ganga long tíð, aðrenn nakað oljufelag torir at seta borin í føroysku undirgrundina aftur. Men olja og gass er funnið í føroysku undirgrundini. Fleiri milliónir tunnir av olju eru í Marjun brunninum og Ann Mari brunnurin er fullur av gassi. Hví verður hetta ikki útvunnið? Tí føroyska jarðfrøðin er ikki so løtt at skilja. Hon passar ikki heilt einfalt ikki inn í nakran leitimyndil, ella leitimodel. Hetta er tað, sum føroyskir jarðfrøðingar arbeiða við at skilja betur í hesum døgum. Lurta eftir sendingini Vitan og fá meira at vita um føroysku undirgrundina og jarðfrøðina.

Vitan: Djóraatferð

Fri, 26 Sep 2014 09:27:00 GMT

Lurta eftir sendingini her: